Bolalar miya falaji va ortiqcha g'amxo'rlik: bolaning mustaqilligini qo'llab-quvvatlash

Ota-onalar farzandida bolalar miya falaji (BMF) yoki boshqa funksional buzilish borligini bilganidan keyin ko'pchiligi bolaga yanada ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'la boshlaydi.

Ular bola yiqilishidan, jarohat olishidan, topshiriqni uddalay olmasligidan, boshqalarning kulgisiga qolishidan yoki o'zlarining qandaydir qarori bolaning ahvoliga ta'sir qilishidan xavotirlanishi mumkin.

Shu sababli ota-onalar bola o'rniga ko'proq ish qila boshlaydi, unga tez-tez yordam beradi, qarorlarni o'zi qabul qiladi va uning har bir harakatini nazorat qiladi.

Bunday xatti-harakat ortida odatda mehr va mas'uliyat hissi turadi. Lekin ba'zan zarur g'amxo'rlik asta-sekin ortiqcha g'amxo'rlikka aylanadi.

Quyida: ortiqcha g'amxo'rlik nima, u nega paydo bo'ladi, qanday oqibatlarga olib kelishi mumkin, reabilitatsiya jarayoniga qanday ta'sir qiladi va bolani himoya qilish bilan uning mustaqilligini rivojlantirish o'rtasidagi muvozanatni qanday topish mumkin.

Ortiqcha g'amxo'rlik nima?

Ortiqcha g'amxo'rlik — bu ota-onalar bolani qiyinchilik, muvaffaqiyatsizlik yoki ehtimoliy xavflardan haddan tashqari himoya qilishga intiladigan holat. Ular bola o'rniga juda tez-tez qaror qabul qiladi, turli ishlarni uning o'rniga bajaradi yoki bola allaqachon uddalay oladigan ishni mustaqil sinab ko'rish imkonini cheklaydi.

Masalan, bola allaqachon mustaqil ovqatlana oladi, lekin buni sekin qiladi — va ota-onasi uni ovqatlantirishda davom etadi. Yoki bola allaqachon o'zi kiyina oladi, lekin hali hammasi yaxshi chiqavermaydi — va ota-onasi uni har safar o'zi kiyintiradi.

Ota-onalar eng yaxshi niyat bilan ish tutadi: ular bolaning qiyinchiliklarini kamaytirmoqchi bo'ladi. Ammo yordam uzoq vaqt davomida bolaning haqiqiy ehtiyojidan ortiq bo'lsa, bu uning mustaqil sinab ko'rish, o'rganish va mustaqillik ko'nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.

Shu bilan birga ta'kidlash kerak: bolani himoya qilishning o'zi muammo emas.

Harakat, kognitiv, sensor yoki boshqa funksional buzilishlari bo'lgan bolalar uchun zarur himoya haqiqatan ham muhim. Bolaning haqiqiy imkoniyatlarini hisobga olish kerak: u qaysi ishlarni mustaqil bajara oladi, qaysi vaziyatlarda unga yordam zarur va qaysi mashg'ulotlar haqiqatan ham xavfsizlik uchun xatarli.

Shuning uchun masala «ota-onalar bolani himoya qiladimi» degan savolda emas, balki himoya darajasi bolaning haqiqiy ehtiyojlariga mos keladimi, degan savolda.

Ota-onalarda ortiqcha g'amxo'rlik nega paydo bo'ladi?

BMF bilan bolalarning ota-onalari uchun ortiqcha g'amxo'rlikka olib keladigan ruhiy jarayon ko'pincha murakkab kechadi.

Sabablardan biri — ota-onalarning o'z ruhiy holati. Bola tug'ilgandan keyin, ayniqsa oila funksional buzilishlar, uzoq muddatli reabilitatsiya zarurati va kelajak haqidagi noaniqlik bilan yuzma-yuz kelganda, ota-onalarda xavotir, tashvish va qo'rquv paydo bo'lishi mumkin.

Ota-onalar doimo shunday o'ylashi mumkin:

• «Farzandim kelajakda mustaqil yashay oladimi?»
• «U o'zi ovqatlana, kiyina va yuvina oladimi?»
• «Agar men unga buni o'zi qilishiga ruxsat bersam, yiqilib tushmaydimi?»
• «Agar men unga yetarlicha g'amxo'rlik qilmasam, biror ko'ngilsizlik bo'lmaydimi?»

Bunday kechinmalar asta-sekin g'amxo'rlik va nazoratning kuchayishiga olib kelishi mumkin.

Yana bir sabab — aybdorlik hissi yoki ota-onalarga bolaga nimadir «bermagandek» tuyulishi. Ba'zi ota-onalar shunday o'ylashi mumkin:

• «Farzandimga shundoq ham boshqa bolalarga qaraganda qiyinroq, shuning uchun men u uchun ko'proq qilishim kerak».
• «Boshqa bolalar bemalol qiladigan ishlar farzandimga qiyinroq, shuning uchun men buni uning o'rniga qilishim kerak».

Ota-onalar bunday kechinmalarni har doim ham anglayvermaydi: ularga bolaga ko'proq yordam berish tabiiy va to'g'ri bo'lib tuyuladi.

Shuning uchun ortiqcha g'amxo'rlik — bu shunchaki ota-onalar «bolani to'g'ri tarbiyalashni bilmaydi» degani emas. U xavotir, qo'rquv, mas'uliyat hissi, aybdorlik hissi va bolaning kelajagi haqidagi tashvish bilan bog'liq bo'lishi mumkin.

Buni tushunish muhim: maqsad — ota-onalarni ayblash emas, balki ularga bolaning rivojlanishiga xizmat qiladigan g'amxo'rlik yo'lini topishga yordam berish.

Farzandiga g'amxo'rlik qilayotgan ota-onalar ham tushunish va qo'llab-quvvatlashga muhtoj.

BMF bola doimo «kasal» degani emas

Bu yerda bir keng tarqalgan tasavvurni to'g'rilash kerak: BMF bola doimo kasallik holatida bo'ladi, degani emas.

Bolalar miya falaji — bu homila yoki bolaning rivojlanayotgan miyasi progressiv bo'lmagan shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan harakat va tana holatini saqlash rivojlanishidagi buzilishlar guruhi. BMF bilan birga sezgi, kognitiv funksiyalar, muloqot va xulq-atvor buzilishlari, epilepsiya hamda tayanch-harakat tizimidagi ikkilamchi o'zgarishlar ham kuzatilishi mumkin.

Lekin eng avvalo BMF bilan bola — bu bola. Unga ham o'yin, ta'lim, tengdoshlari bilan muloqot va oila hayotida ishtirok etish kerak. U ham ta'lim olish, jamoat hayotida qatnashish va o'z imkoniyatlarini rivojlantirish huquqiga ega.

Alohida ehtiyojli bola uchun funksional buzilish — bu u yashayotgan holat, uning butun shaxsiyati va qadri ta'rifi emas.

Hayot davomida har qanday odam kasallik, jarohat, yosh bilan bog'liq o'zgarishlar yoki boshqa sabablarga ko'ra ayrim davrlarda turli funksional cheklovlarga duch kelishi mumkin. Alohida ehtiyojli ba'zi bolalarda funksional cheklovlar uzoq vaqt saqlanib qolishi yoki ular ulg'aygan sari birga davom etishi mumkin.

Shuning uchun «bu bola boshqalardan farq qiladi» degan fikrga emas, boshqa narsaga e'tibor qaratish muhim: bola hozir nimani qila oladi? U yana nimani o'rganishi mumkin? Va biz unga o'z hayotida imkon qadar to'liq ishtirok etishga qanday yordam bera olamiz?

Birgalikdagi o'yinda har bir bolaning o'z o'rni va ishtirok etish imkoniyati bor.

Ota-onalarga ortiqcha g'amxo'rlikni yengishda kim yordam bera oladi?

Ortiqcha g'amxo'rlikda faqat bola bilan emas, ota-onalar va butun oila bilan ham ishlash kerak.

Bu jarayonda psixolog, oila psixologi yoki oila maslahatchisi, jismoniy va reabilitatsion tibbiyot shifokori, fizioterapevt, ergoterapevt, logoped va bola bilan ishlaydigan boshqa mutaxassislar qatnashishi mumkin.

Psixolog ota-onalarga o'z xavotiri, qo'rquvlari va aybdorlik hissini yaxshiroq tushunishga, shuningdek oila ichidagi muloqotning ayrim jihatlarini o'zgartirishga yordam berishi mumkin.

Reabilitatsiya mutaxassislari (masalan, NeuroLife jamoasi) ota-onalarga bolaning haqiqiy imkoniyatlarini aniqroq baholashga yordam bera oladi:

• Bola nimani allaqachon mustaqil bajara oladi?
• Qaysi ishlarda unga qisman yordam kerak?
• Ayni paytda nima haqiqatan ham kattalarning yordamini talab qiladi?
• Qaysi mashg'ulotlar haqiqatan ham xavfsizlik uchun xatarli?

Ota-onalar bolaning haqiqiy imkoniyatlarini yaxshiroq tushunganda, ikki holatni farqlash osonlashadi: «bola buni qila olmaydi, shuning uchun unga yordam kerak» va «bola buni mustaqil sinab ko'rishi mumkin, lekin biz uddalay olmasligidan qo'rqamiz, shuning uchun uning o'rniga o'zimiz qilamiz».

Bular butunlay ikki xil holat.

Bu jarayonga oilaning boshqa a'zolari — buvi va bobolar ham jalb qilinishi mumkin, chunki butun oilaning munosabati bola o'sayotgan muhitga ta'sir qiladi.

Bolaning qiziqishlarini hisobga olib, uni qo'llab-quvvatlash yo'llarini oila va mutaxassis bilan birga muhokama qiling.

Ortiqcha g'amxo'rlik qanday oqibatlarga olib kelishi mumkin?

Agar ota-onalar uzoq vaqt bola o'rniga qaror qabul qilsa va turli ishlarni uning o'rniga bajarsa, bola asta-sekin boshqalarning yordamiga qaram bo'lib qolishi mumkin.

Bolada mustaqil sinab ko'rish imkoniyati kam bo'lsa, unga o'z tajribasini orttirish qiyinroq kechadi. Vaqt o'tishi bilan quyidagilar paydo bo'lishi mumkin:

• tashabbus yetishmasligi;
• xato qilishdan qo'rqish;
• qiyinchilik paydo bo'lganda yordam kutish;
• o'z imkoniyatlariga ishonchsizlik;
• ota-onalarga haddan tashqari qaramlik;
• muammoni mustaqil hal qilish tajribasining yetishmasligi.

Bunday oqibatlar darrov ko'rinavermaydi. Ular bola ulg'aygan sari asta-sekin sezilarli bo'lib boradi.

Mustaqillik, ayniqsa, bola bog'chaga, keyin maktabga bora boshlaganda va asta-sekin kengroq ijtimoiy hayotga qo'shilganda muhim ahamiyat kasb etadi.

Shuning uchun reabilitatsiyaning maqsadi faqat ayrim harakatlarni yaxshilash emas, balki bolaning kundalik hayotdagi mustaqilligini va turli mashg'ulotlarda ishtirok eta olish qobiliyatini bosqichma-bosqich rivojlantirish ham bo'lishi kerak.

Ortiqcha g'amxo'rlik reabilitatsiya jarayoniga qanday ta'sir qiladi?

Reabilitatsiya — bu shunchaki muolajalar olish va mutaxassislar bilan mashg'ulotlarda qatnashish emas. Bolaning o'zi jarayonda ishtirok etishi va ilgari qiyin bo'lgan ishlarni asta-sekin bajarishni o'rganishi muhim.

Agar mutaxassis bolani biror harakatni mustaqil bajarishga o'rgatsa — masalan, davolash jismoniy tarbiyasi (DJT) yoki ergoterapiya mashg'ulotlarida — lekin uyda ota-onalar hamma ishni uning o'rniga qilaversa, bolaning olgan ko'nikmalarini kundalik hayotga ko'chirish imkoniyati cheklanishi mumkin. Masalan:

• bola mustaqil turishni o'rganmoqda, lekin uyda ota-onasi har safar uni shunchaki ko'tarib oladi;
• bola mustaqil kiyinishni o'rganmoqda, lekin ota-onasi buni juda sekin deb hisoblab, har safar o'zi kiyintiradi;
• bola allaqachon qoshiqda mustaqil ovqatlana oladi, lekin ota-onasi kiyimi kirlanishidan xavotirlanib, uni ovqatlantirishda davom etadi.

Bunday xatti-harakat ota-onalar bolani sevmaydi, degani emas. Aksincha, ko'pincha aynan kuchli xavotir va bolaga yordam berish istagi ota-onalarni shunday yo'l tutishga majbur qiladi.

Lekin reabilitatsiya nuqtayi nazaridan bolaga faqat yordam emas, mustaqil harakat qilish imkoniyati ham kerak. Kuchi yetadigan qiyinchiliklar, urinishlar va xatolar o'z-o'zidan o'rganishning bir qismi.

Shuning uchun mutaxassislar ota-onalarga muvozanat topishga yordam berishi muhim: bolani barcha qiyinchiliklar bilan yolg'iz qoldirmaslik, lekin har bir muammoni uning o'rniga hal qilib bermaslik — zarur yordamni kerakli paytda berish.

Bola tanish harakatni uyda ham bajarib ko'rsin, zarur joyda unga yordam bering.

Ota-onalar uchun 5 ta muhim maslahat

1. Bola o'zi uddalay oladigan ishni uning o'rniga qilmang

Agar bola biror harakatni bajara olsa, hatto buni sekin yoki hali yetarlicha yaxshi qilmasa ham, unga buni mustaqil bajarish imkonini bering.

Sekin — imkonsiz degani emas.

2. Bolaga sinab ko'rish va xato qilishga imkon bering

Xatolar — o'rganish jarayonining bir qismi. Bola yiqilsa, biror ishni noto'g'ri qilsa yoki harakatni mukammal bajarmasa, bu uning uddalay olmasligini anglatmaydi.

Xavfsiz sharoitda sinab ko'rish, xato qilish va yana urinib ko'rish imkoniyati mustaqillikni rivojlantirishning muhim qismi.

3. Bolani qo'llab-quvvatlang, lekin har bir qadamini nazorat qilmang

«Qani, men yordam beray» deyish o'rniga shunday deb ko'rish mumkin:

«O'zing urinib ko'r. Yordam kerak bo'lsa, men yoningdaman».

Shunda bola qo'llab-quvvatlash oladi, lekin mustaqil harakat qilish imkoniyatini saqlab qoladi.

Urinib ko'rish uchun vaqt va tanlash imkonini bering. Zarur joyda yordam bering.

4. Faqat natijaga emas, sa'y-harakat va taraqqiyotga ham e'tibor bering

Funksional buzilishlari bo'lgan bola uchun ayrim ishlar boshqa bolalarga qaraganda ko'proq vaqt va kuch talab qilishi mumkin.

Shuning uchun faqat topshiriq bajarildimi degan savolga emas, bola buni mustaqil bajarishga urindimi, ilgarigidan yaxshiroq qila boshladimi va endi unga kamroq yordam kerakmi degan savollarga ham e'tibor berish muhim. Bunday o'zgarishlar ham ahamiyatli.

5. Farzandingizga ishonishni va o'z xavotiringizni boshqarishni o'rganing

Ba'zan bolaga o'sish kerak bo'ladi, ota-onaga esa — asta-sekin nazoratni qo'yib yuborishni o'rganish.

Ota-onalar quyidagilarni ajrata bilishi muhim:

• Qachon bolaga haqiqatan ham yordam kerak?
• Qachon kutib turgan ma'qul?
• Qachon bolani himoya qilish zarur?
• Qachon esa unga mustaqil urinib ko'rishga imkon berish mumkin?

Agar ota-onalar xavotir va tashvish oila hayotiga jiddiy ta'sir qila boshlaganini sezsa, ular psixologiya sohasi mutaxassisidan yordam so'rashi ham mumkin.

Bolaning urinishlari, sa'y-harakatlari va kichik yutuqlariga e'tibor bering.

Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan va bolangiz bilan ishlaydigan mutaxassis konsultatsiyasi o'rnini bosmaydi.

Xulosa o'rnida

Bolaga g'amxo'rlik qilish — hamma ishni uning o'rniga bajarish degani emas. Bolani himoya qilish — uni har qanday qiyinchilikdan butunlay to'sib qo'yish degani emas.

BMF bilan bola uchun xavfsizlik, albatta, muhim va zarur yordam ham katta ahamiyatga ega. Lekin bolaning sinab ko'rish, o'rganish, tanlash va o'z hayotida ishtirok etish imkoniyatiga ega bo'lishi ham shunchalik muhim.

Biz bola faqat g'amxo'rlik olishini emas, balki ulg'aygan sari mustaqil bajara oladigan ko'nikmalari tobora ko'payishini istaymiz.

Haqiqiy qo'llab-quvvatlash — bolaning o'rniga butun yo'lni bosib o'tish emas, balki unga yordam kerak bo'lganda yonida bo'lish va ayni paytda unga o'sish hamda mustaqil urinishlar uchun joy qoldirish.

BMF bolaning butun hayotini belgilab bermaydi. Funksional cheklovlar bola bilan uzoq vaqt birga bo'lishi mumkin, lekin bola o'z qiziqishlari, tanlovi, imkoniyatlari va huquqlariga ega to'laqonli inson bo'lib qoladi.

Reabilitatsiyaning mazmuni faqat ayrim harakatlarni yaxshilashda emas, balki bolaga o'z imkoniyatlari doirasida yaxshiroq yashash, o'qish va oila hamda jamiyat hayotida ishtirok etishga yordam berishda.

Agar bolangizga qayerda yordam kerak, qayerda esa u o'zi uddalashini bilmasangiz, buni mutaxassis bilan muhokama qiling: konsultatsiyaga yozilish.