Bola o‘z tanasini qanchalik his qiladi?
- Bolangiz yurayotganda buyumlarga tez-tez urilib ketadimi?
- Kiyim kiyishda qo‘l yoki oyog‘ini qayerga qo‘yishni topishda qiynaladimi?
- Qalamni juda qattiq bosadimi yoki o‘yinchoqlarni haddan tashqari qattiq ushlaydimi?
- Yiqilib tushganda yoki biror joyi urilganda og‘riqni odatdagidan kamroq sezadimi?
Bunday holatlar bolaning o‘z tanasini his qilishi va tana qismlarining qayerda joylashganini anglashida qiyinchilik borligini ko‘rsatishi mumkin. Va bularning barchasi proprioseptiv sezgi buzilishining alomatlari hisoblanadi.
Proprioseptiv sezgi nima va u nima uchun kerak?
«Proprioseptiv sezgi nima va u nima uchun bizga kerak?» degan savol tug‘ilishi mumkin.
Proprioseptiv sezgi — bu bolaning o‘z tanasi va tana qismlari qayerda joylashganini, qanday harakat qilayotganini va qancha kuch ishlatayotganini his qilishiga yordam beradigan sezgi. U mushaklar, paylar va bo‘g‘imlardan miyaga ma’lumot yuboradi.
U bizga nima uchun kerak degan savolga esa quyidagicha javob berish mumkin: bola o‘z tanasini yaxshi his qilmasa, oddiy kundalik ishlar ham qiyinlashishi mumkin. Masalan:
- Nega bolam kiyinishda qiynaladi? Chunki qo‘l yoki oyog‘ining holatini aniq sezish va kerakli yo‘nalishda harakatlantirish qiyin bo‘lishi mumkin.
- Nega stulda to‘g‘ri o‘tirish yoki zinadan tushish qiyin? Chunki tana holati va muvozanatni boshqarishda proprioseptiv axborot muhim rol o‘ynaydi.
- Nega o‘yin paytida harakatlarini yaxshi boshqara olmaydi? Chunki o‘yin ham tanani his qilish, harakatni rejalashtirish va muvofiqlashtirishni talab qiladi.
Shu va shunga o‘xshagan holatlarda proprioseptiv sezgimiz juda muhim rol o‘ynaydi.
Demak, proprioseptiv sezgini rivojlantirishning asosiy maqsadi faqat harakatni yaxshilash emas. Bolaning o‘z tanasini anglashiga, mavjud imkoniyatlaridan kundalik hayotda foydalanishiga va imkon qadar mustaqil hamda faol bo‘lishiga yordam berishdir. Oddiy qilib aytganda: bola o‘z tanasini qanchalik yaxshi his qilsa, uni kundalik hayotda boshqarishi va undan foydalanishi shunchalik osonlashadi.
Endi esa uy sharoitida qilish mumkin bo‘lgan sodda, ammo foydali mashqlarga o‘tamiz.
1. Kaftlarni bir-biriga bosish
Bajarilishi: bola ikki kaftini ko‘kragi oldida birlashtirib, yengil bosadi. 3–5 soniya ushlab, bo‘shashtiradi. Zarurat bo‘lsa, kattalar ko‘rsatib beradi.
Maqsadi: qo‘l mushaklari kuchini his qilish va harakatni nazorat qilish.
Bola oyoqlarini kesishtirib o‘tirib, kaftlarini ko‘kragi oldida bir-biriga bosmoqda, yonida onasi xuddi shu harakatni ko‘rsatmoqda.
2. O‘yinchoqlar savatini surish
Kerakli jihoz: yengil savat va o‘yinchoqlar.
Bajarilishi: bola savatni xonaning bir tomonidan ikkinchi tomoniga suradi. So‘ng o‘yinchoqlarni savatdan olib, belgilangan joyga qo‘yadi.
Maqsadi: qo‘l-oyoq harakatlarini muvofiqlashtirish, kuchni boshqarish va tana holatini his qilish.
Qiz bola yumshoq o‘yinchoqlar solingan to‘qilgan savatni javon tomon surmoqda, onasi divandan qarab turibdi.
3. Prostinaga o‘rash orqali taktil va proprioseptiv sezgilarni rag‘batlantirish
Bola qulay holatda bo‘ladi. Ota-ona yumshoq prostinadan foydalanib, bolaning tanasiga yengil tegish orqali sezgi ma’lumotlarini beradi. Bolaning reaksiyasi, nafas olishi va qulayligi doim kuzatiladi.
Qiz bola yumshoq gilamchada yengil prostina yopinib yotibdi, yuzi va qo‘llari ochiq. Onasi yonida tiz cho‘kib, kaftlarini prostinaga yengil bosmoqda.
Mashqlar paytida nimalarga e’tibor beriladi
Proprioseptiv sezgini rivojlantirishga qaratilgan mashqlar davomida bolaning faqat mashqni bajarishiga emas, balki tana holati, harakatni boshqarishi, sezgi reaksiyalari va charchash belgilariga ham e’tibor berish kerak.
