Bola hali mustaqil tik tura olmasa, ota-onada savol tug‘iladi: unga tik holatda bo‘lish imkonini berish kerakmi? Ayrim bolalar uchun tayanch yordamida tik turish reabilitatsiyaning bir qismi bo‘lishi mumkin. Bu tana holatini o‘zgartirishga va qulay balandlikda o‘yinlarda ishtirok etishga yordam beradi. Bunday mashg‘ulotlar bolaning holati baholangandan keyin belgilanadi. Tayanchlar, oyoqlarning holati va mashg‘ulot davomiyligi har bir bola uchun alohida tanlanadi.
Vertikalizatsiya nima
Vertikalizatsiya — kerakli tayanch yordamida tanani tik holatga keltirish. Agar bola tik turganda tanasini ushlab turishga qiynalsa, mutaxassis unga vertikalizator tanlashi mumkin. Bu gavda, chanoq, oyoqlar va oyoq panjalarini tutib turadigan tayanchlari bor moslama. Moslamaning tuzilishi va tayanchlar bolaning imkoniyatlariga qarab tanlanadi.
Vertikalizator tana holatini saqlashga yordam beradi, ammo boshqa mashg‘ulotlarning o‘rnini bosmaydi va bolaning mustaqil yurib ketishini kafolatlamaydi. Uning vazifasi — oila reabilitatsiya jamoasi bilan birgalikda belgilagan aniq maqsadlar ustida ishlashga yordam berish.
1-rasm. Vertikalizator kerakli tayanch yordamida tik holatda bo‘lishga yordam beradi. Tayanchlar va ularning joylashuvi har bir bola uchun alohida tanlanadi.
Tayanch yordamida tik turish nima uchun kerak bo‘lishi mumkin
Agar bola kunning ko‘p qismini o‘tirib yoki yotib o‘tkazsa, reabilitatsiya jamoasi tana holatini almashtirish rejasiga tayanch yordamida tik turishni ham kiritishi mumkin. Bolaning holati va reabilitatsiya maqsadlariga qarab, mashg‘ulotlar quyidagilar uchun qo‘llanishi mumkin:
- oyoqlarga me’yorlangan tayanch yuklamasini berish;
- bo‘g‘imlarning mavjud harakatchanligini va yumshoq to‘qimalar uzunligini saqlashga yordam berish;
- o‘yin, muloqot va qo‘llar bilan bajariladigan harakatlar uchun qulay holat yaratish.
Mashg‘ulotning foydasi tashxisga, bo‘g‘imlar holatiga, moslama sozlamalariga va bolaning mashg‘ulotni qanday ko‘tarishiga bog‘liq. Vertikalizatsiya kontrakturalar yoki chanoq-son bo‘g‘imlari bilan bog‘liq muammolarning oldini olishni kafolatlamaydi. Kontraktura — bo‘g‘im harakatining uzoq davom etadigan cheklanishi. Masalan, NICE tavsiyalarida serebral falaji bo‘lgan bolalarga faqat suyak zichligi pasayishining oldini olish maqsadida vertikalizator tayinlash tavsiya etilmaydi. Shifokor va reabilitatsiya jamoasi yordam rejasini birgina moslama bilan cheklamasdan, yaxlit baholaydi.
Oyoqlarning holati va tayanchlar qanday tanlanadi
Mashg‘ulotlarni boshlashdan oldin mutaxassis mushak tonusini, bo‘g‘imlardagi harakatlarni, chanoq-son bo‘g‘imlari holatini, bosh va gavdani ushlab turish qobiliyatini, og‘riqni hamda bolaning tik holatni qanday ko‘tarishini baholaydi. Zarur bo‘lsa, shifokorning qo‘shimcha ko‘rigi ham kerak bo‘ladi.
Chanoq, tizzalar va oyoq panjalarining holati, ikki oyoq orasidagi masofa hamda moslamaning qiyalik burchagi shu baholash natijalariga qarab tanlanadi. Barcha bolalarga mos keladigan yagona masofa yoki oyoqlarni yon tomonga ochish burchagi yo‘q. Suratdagi holatni takrorlash uchun bolaning oyoqlarini o‘zingiz kengroq ochmang yoki bo‘g‘imlarni qarshilikka qaramay kuch bilan to‘g‘rilamang.
Agar bolada kontrakturalar, harakatning sezilarli cheklanishi, chanoq-son bo‘g‘imining qisman yoki to‘liq chiqishi bo‘lsa, unga mos holat individual baholashdan keyin belgilanadi. Tasmalar va tayanchlar tanani og‘riqli bosimsiz tutib turishi kerak. Oyoq panjalari moslamani sozlash rejasida ko‘zda tutilgan tayanchga ega bo‘lishi lozim.
2-rasm. Oyoqlar va oyoq panjalarining holati alohida tekshiriladi. Rasm moslamani bolaning holatiga qarab sozlash tamoyilini ko‘rsatadi; undagi holat barcha bolalar uchun bir xil namuna emas.
Tik turish vaqtini qanday asta-sekin oshirish mumkin
Yangi tartib mutaxassis tuzgan reja asosida qisqa mashg‘ulotlardan boshlanadi. Bolaning o‘zini qanday his qilishiga qarab, davomiylik asta-sekin oshiriladi. Ba’zan avval moslamaning qiyaligi, keyin esa unda bo‘lish vaqti o‘zgartiriladi. Bu ketma-ketlikni reabilitatsiya jamoasi belgilaydi.
Barcha bolalarga bir xil daqiqalar sonini tavsiya qilib bo‘lmaydi. Bolaning yoshi, bo‘g‘imlari holati, mushak tonusi, bosh va gavdani ushlab turish qobiliyati, yuklamani qanday ko‘tarishi hamda mashg‘ulot maqsadi hisobga olinadi. Uzoqroq tik turishning o‘zi ko‘proq foyda degani emas.
Tinch o‘yin yoki muloqot paytida bola yangi holatga osonroq ko‘nikishi mumkin. Qulay stolcha bolaning imkoniyatlariga mos ravishda kitob tomosha qilish, yirik bo‘lakli pazl yig‘ish yoki o‘yinchoqlar bilan o‘ynash imkonini beradi. Katta kishi yonida qolib, bolani kuzatib turadi.
3-rasm. Tayanch yordamida tik turishni bolaning imkoniyatlariga mos o‘yin bilan birlashtirish mumkin. Mashg‘ulot davomiyligi individual reja va bolaning o‘zini qanday his qilishiga qarab belgilanadi.
Mashg‘ulot paytida nimalarga e’tibor berish kerak
Har bir mashg‘ulotdan oldin, mutaxassis ko‘rsatganidek, moslamaning barqarorligini, tayanchlar mahkamlanganini va bolaning holatini tekshiring. Mashg‘ulot boshida va undan keyin tasmalar hamda tayanchlar tegib turadigan joylardagi terini ko‘zdan kechiring.
Agar og‘riq, sezilarli noqulaylik, bosh aylanishi, odatdagidan ko‘proq oqarish, nafas olish qiyinlashishi yoki kuchli charchoq paydo bo‘lsa yoxud bola odatdagi tana holatini saqlay olmay qolsa, mashg‘ulotni to‘xtating. Sizga o‘rgatilgan usul bilan bolani xavfsiz va qulay holatga o‘tkazing. Keyingi mashg‘ulotdan oldin vaziyatni mutaxassis bilan muhokama qiling.
Terining ketmaydigan qizarishi, bosim izlari, teri shikastlanishi yoki takrorlanuvchi noqulaylik moslama sozlamalarini tekshirishni talab qiladi. Bolani noqulaylikka chidashga «o‘rgatish» uchun tasmalarni qattiqroq tortmang va mashg‘ulot vaqtini oshirmang. Nafas olish keskin qiyinlashsa yoki bola hushidan ketsa, shoshilinch tibbiy yordam kerak.
Ota-onalar nimadan boshlashi kerak
Agar bolaning harakat rivojlanishi sizni tashvishga solsa, u tayanchga suyanib turishga urinmasa, tana og‘irligini oyoqlariga tushirmasa, tanasining ikki tomonidagi harakatlar sezilarli farq qilsa yoki ilgari egallagan ko‘nikmalarini yo‘qotsa, pediatrga murojaat qiling. Bola bir yoshga to‘lganida hali mustaqil tik tura olmasligining o‘zi vertikalizator kerakligini belgilamaydi. Bolaning rivojlanishi va holatini baholash zarur. Agar bola muddatidan oldin tug‘ilgan bo‘lsa, mutaxassis uning ilk rivojlanishini baholashda tuzatilgan yoshini hisobga oladi.
Maslahat paytida quyidagi savollarni aniqlashtirish foydali:
- Tayanch yordamida tik turishning qaysi maqsadlari aynan farzandimizga mos?
- Unga qanday moslama va qaysi tayanchlar kerak?
- Bolani moslamaga qanday to‘g‘ri joylashtirish kerak va uyda qaysi sozlamalarni o‘zgartirish mumkin?
- Birinchi mashg‘ulot qancha davom etadi va vaqtni qanday oshirish kerak?
- Qaysi belgilar mashg‘ulotni to‘xtatishni talab qiladi va savollar tug‘ilsa, kimga murojaat qilish kerak?
Yaxshi reja bolaning imkoniyatlarini va oilaning kundalik hayotini hisobga oladi. Asosiy e’tibor vertikalizatorda imkon qadar uzoq turishga emas, mos tayanchga, aniq maqsadga va bolaning qulayligiga qaratilishi kerak.
Manbalar
- Hull University Teaching Hospitals NHS — Standing Frame Information. Moslama tanlash, vaqtni asta-sekin oshirish va mashg‘ulot paytida bolani kuzatish.
- NICE NG62 — Cerebral palsy in under 25s, suyak mineral zichligining pastligi haqidagi bo‘lim. Serebral falaji bo‘lgan bolalar va yoshlar uchun tavsiyalar, jumladan vertikalizator tayinlashdagi cheklovlar.
- East London NHS — Physiotherapy Developmental Delay. Harakat rivojlanishi va uni baholash uchun mutaxassisga murojaat qilishga sabab bo‘ladigan belgilar.
- Children and Family Health Devon NHS — Pressure Ulcers. Tibbiy moslamalar teriga bosim o‘tkazayotganini ko‘rsatadigan belgilar va sozlamalarni tekshirish zarurati.
- Kingston and Richmond NHS — Syncope in children and young people. Bosh aylanishi va oqarish — hushdan ketish oldidan kuzatilishi mumkin bo‘lgan belgilar.
